Archeologiczny ośrodek poznański funkcjonował przez szereg lat jako centrum szkolenia studentów z całej Polski w zakresie szeroko pojętych badań terenowych, będąc jednostką wypracowującą zasady nowych technik badawczych i reguły systemu dokumentacji archeologicznej. Dziś Instytut pod tym względem także należy do najlepszych w Polsce. Studenci nasi, ze względu na wysoki poziom umiejętności pracy terenowej, są poszukiwani przez ekspedycje archeologiczne i uczestniczą w pracach wykopaliskowych w całej Europie, jak również i poza nią.

Instytut Prahistorii od początku swego istnienia rozwija ożywioną działalność wydawniczą. Posiada własne czasopismo Folia Praehistorica Posnaniensia oraz kilka tytułów serii wydawniczych. Pracownicy Instytutu są ponadto członkami komitetów redakcyjnych wielu innych czasopism naukowych.

Obszarem badań wykopaliskowych Instytutu był początkowo teren Wielkopolski i Kujaw oraz - w mniejszym zakresie - Pomorze Wschodnie. Warto tu wspomnieć o wieloletnich efektywnych badaniach grodu kultury łużyckiej w Biskupinie koło Żnina. Począwszy od lat 60-tych ekspedycje nasze wkroczyły także na Pomorze Zachodnie i Środkowe. Przez ponad 25 lat Pomorze Środkowe a także Kujawy były regionami, w których Instytut Prahistorii UAM zajmował pozycję dominującą w badaniach terenowych. Obecnie, w związku z prowadzeniem w Polsce wielkich inwestycji w ramach rozbudowy infrastruktury kraju, Instytut współuczestniczy w bardzo znaczący sposób w ratowniczych badaniach wykopaliskowych poprzedzających prace budowlane, angażując w to ogromne przedsięwzięcie swój potencjał kadrowy. 

Rozszerzeniu, ale i pewnym zmianom preferencji, uległ w czasie minionych lat istnienia Instytutu zakres jego studiów gabinetowych. Początkowo, w latach międzywojennych w sferze głównych zainteresowań znajdował się problem etnogenezy Słowian oraz studia nad wczesnopiastowskimi ośrodkami grodowymi Wielkopolski. Od roku 1948 do połowy lat 60. - w związku z ogólnopolską akcją przygotowywania obchodów 1000-lecia państwowości polskiej (inicjatorem której był właśnie nasz Instytut) punkt ciężkości wszelkich działań naukowych został przeniesiony na problematykę genezy i rozwoju państwa Piastów. W latach następnych profil problematyki badawczej Instytutu uległ istotnej zmianie poprzez skoncentrowanie uwagi na okresach pradziejowych, zwłaszcza na epoce kamienia i na schyłku starożytności. 

W ostatnim czasie na powrót archeologia okresu średniowiecza stała się bardzo ważnym przedsięwzięciem badawczym, przede wszystkim dzięki pracom wykopaliskowym w obrębie rezydencji książęcej na Ostrowie Tumskim w Poznaniu. Nie można też pominąć znaczącej i inspirującej roli poznańskiego Instytutu w rozwoju różnych kierunków badań w skali ogólnopolskiej, dotyczących m.in. podstaw metodyczno-metodologicznych archeologii, zaawansowanych studiów nad problematyką osadniczą w oparciu o fotografię lotniczą i GIS, szerokich badań interdyscyplinarnych (bioarcheologicznych, petroarcheologicznych, archeometrycznych, itp.), przekrojowych badań nad południowo-wschodnim pograniczem kręgu kultur nordyjskich czy badań "wschodnioznawczych". Specyfiką Instytutu jest faktyczne uprawianie archeologii powszechnej, nie ograniczonej współczesnymi granicami i barierami administracyjnymi. Instytut realizuje szeroki program różnorodnej współpracy międzynarodowej z ośrodkami archeologicznymi Europy i Azji. Współpraca ta obejmuje nawet wspólne przedsięwzięcia badawczo-edytorskie (seria Baltic-Pontic Studies, wydawana wraz z Akademią Nauk Ukrainy). Planuje się dalszy rozwój kooperatyw międzynarodowych, ze szczególnym uwzględnieniem tematyki szeroko pojętej strefy śródziemnomorskiej. 

Obecnie do najważniejszych tematów badawczych realizowanych przez pracowników Instytutu należą: środowiskowe uwarunkowania najstarszego osadnictwa Europy Środkowej i rozwój kulturowy Niżu Europejskiego w epoce kamienia i wczesnej epoce metali; synteza wczesnej epoki brązu; studia nad pograniczem biokulturowym Wschodu i Zachodu Europy w pradziejach i starożytności, w tym kontakty społeczeństw strefy pontyjskiej z Niżem Europejskim; powiązania kulturowe cywilizacji egejskiej z Europą Środkową; archeologia starożytnego Bliskiego Wschodu; powiązania kulturowe Wielkopolski z terenami ościennymi w późnym okresie brązu i wczesnym okresie żelaza; sztuka społeczności Europy środkowej w epoce żelaza a sztuka Grecji i Italii; tereny Barbaricum w okresie wpływów rzymskich i w okresie wędrówek ludów (osadnictwo, gospodarka, budownictwo, groby okazałe i inne cmentarzyska, ceramika); obszary prowincjonalno-rzymskie w Europie; problem kontynuacji między starożytnością a wczesnym średniowieczem w Polsce; architektura i sztuka Polski średniowiecznej; historia archeologii; studia nad teorią społeczną oraz współczesna refleksja metodologiczna w archeologii. 

"Ekspedycja Wykopaliskowa Uniwersytetu Poznańskiego, czyli odkrywcy polskiej Pompei. Na rysunku widzimy, jak Walenty Szwajcer w otoczeniu dzieci ukazuje prof. Józefowi Kostrzewskiemu miejsce wykopalisk. Za profesorem Kostrzewskim i jego synem Bogdanem (chłopiec z tornistrem) dr Zdzisław Rajewski (zastępca kierownika badań), fotograf Muki, czyli mgr Wojciech Kóčka. Na końcu, starszy pan w meloniku, z cygarem w ustach i puszką kleju, to zasłużony laborant i badacz Biskupina, Franciszek Maciejewski." 

Z tygodnika "Ilustracja Polska", 1937r.