..
Koncepcje kulturowe i kultury wykoncypowane

Możliwości interpretacji i granice systematyki znalezisk archeologicznych w środkowej i północnej Europie w epoce żelaza

Międzynarodowe sympozjum w stulecie ukazania się katalogu zabytków Ericha Blume w 1915 r. 

Puszczykowo, 6-9 maja 2015
 

Organizatorzy: 

Instytut Archeologii Uniwersytetu Łódzkiego
Instytut Prahistorii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu


..
Archeologia od momentu swego zaistnienia jako dyscyplina naukowa dąży do jak najpełniejszej interpretacji odkrytych zabytków, systematyzując je oraz porządkując w czasie i przestrzeni. W końcu XIX i w początkach XX w. nastąpił moment kształtowania się metodyki naukowej archeologii, co zaowocowało olbrzymią liczbą publikacji. Obok powstających ówcześnie zarysów prehistorii i okresu wczesnohistorycznego poszczególnych państw i ich prowincji zaczęły się także ukazywać coraz liczniejsze katalogi znalezisk archeologicznych, tworzących zaczątek dla solidnych podstaw przyszłych syntez. Właśnie do takich dzieł zalicza się także praca Ericha Blume. Wydana została ona w dwóch tomach; część analityczna ukazała się w 1912 r., a w 1915 r., już po śmierci autora, domknęła ją część katalogowa. Zestawione zostały weń znaleziska z Pomorza i północnej Wielkopolski z okresu wpływów rzymskich, które po upływie prawie 60 lat stały się istotną częścią zasobu źródeł, na podstawie których definiowano wówczas zjawisko kultury wielbarskiej. Praca ta jest tym samym po dzień dzisiejszy niezwykle istotnym punktem odniesienia dla problematyki archeologii okresu rzymskiego w Polsce, tym bardziej, że wiele spośród wymienionych w niej znalezisk zaginęło w czasie drugiej wojny światowej.

Setna rocznica ukazania się katalogu Ericha Blume staje się obecnie okazją, aby na tle długiej już dyskusji nad możliwościami interpretacji źródeł archeologicznych z jednej oraz nad właściwym rozumieniem tzw. kultur archeologicznych epoki żelaza z drugiej strony, przeciwstawić sobie pewne zakorzenione w tradycji, jak i nowatorskie ujęcia rzeczonej problematyki.
 
W ramach sympozjum postaramy się znaleźć odpowiedź na pytanie, czy definiowanie kultur archeologicznych na podstawie samych tylko znalezisk i ich rozprzestrzenienia jest wciąż aktualne i zasadne, a także, czy metoda ta jest nadal pomocna w rozwiązywaniu problemów, jakie stawia przed nami nowoczesna archeologia. Powinniśmy też zwrócić uwagę na to, jak dalece miejsce zamieszkania bądź światopogląd poszczególnych badaczy wpływały tak w przeszłości jak i wpływają w teraźniejszości na postrzeganie źródeł, ich prezentację i interpretację, a tym samym tworzenie historii takiej, "jaką była naprawdę". Jaki jest obecny poziom autorefleksji archeologów?

W kontekście tego naukowo-teoretycznego aspektu powinny pojawić się także zagadnienia, wynikające z wpływu najnowszej historii na sposób postrzegania źródeł, a także oddziaływania nań zachodzącego obecnie postępu technologicznego.

......

Erich Blume (1884-1912)

Drugi aspekt zainteresowań konferencji stanowi problem intensywnie rozwijającej się ostatnimi laty archeologii archiwalnej. Straty w zasobach muzealnych, spowodowane przez drugą wojnę światową i przesunięcia granic po 1945 r., które na nowo ukształtowały środkową Europę, spowodowały ogromny wzrost znaczenia archiwów instytucji i osób prywatnych, w których zachowały się informacje dotyczące utraconych zabytków. Ich ponowne odkrywanie staje się tym samym nowym, nieocenionym źródłem przy rekonstrukcji dynamiki osadnictwa pradziejowego. Posługując się owymi kartotekami oraz archiwaliami, należy mieć jednak świadomość ich wybiórczego charakteru tak w aspekcie czasowym, jak i przestrzennym, zazwyczaj wynikającym z zainteresowań tworzących je badaczy.

Trzeci aspekt można określić mianem "zdjęcia archeologicznego". W podnoszoną tu problematykę wchodzą zagadnienia związane z urzędową inwentaryzacją stanowisk archeologicznych w poszczególnych państwach, co wynika z chęci porównania ich systemów ochrony zabytków.

Czwarty aspekt związany jest z narastającym zjawiskiem tzw. amatorskich poszukiwań zabytków. Z prawnego punktu widzenia uznawane są one obecnie za działalność rabunkową. Pojawia się tu jednak kwestia zasadności uwzględnienia przez archeologię kryjącego się za tym procederem potencjału poznawczego. W niektórych krajach przechodzi się obecnie do zinstytucjonalizowania aktywności amatorów z wykrywaczami metali a tym samym takiego jej zdefiniowania prawnego, aby możliwe było spożytkowanie jej dla celów naukowych. Wiążą się z tym liczne problemy tak etyczno-naukowe, jak i administracyjno-techniczne łączące się chociażby z koniecznością skatalogowanie i opracowanie w ten sposób pozyskanych znalezisk. Musimy bowiem w tym miejscu pamiętać, ze liczba danych otrzymywana w efekcie tego typu działalności jest olbrzymia.

Piąty krąg zagadnień dotyczy sposobu, w jaki obecnie powinny być publikowane katalogi znalezisk. Kartowanie poszczególnych rodzajów znalezisk na podstawie sporządzonego katalogu było i często jest w dalszym ciągu dziełem jednej osoby; wyjątkowym zjawiskiem jest tu "Corpus der römischen Funde im Barbaricum". Postępujący przyrost danych powoduje, że opracowywana indywidualnie stają się coraz trudniejsze a czasem wręcz niemożliwe. Chcemy zwrócić w tym miejscu także uwagę na fakt, że stan rozpoznania źródłowego dla poszczególnych obszarów środkowej, południowo-wschodniej i północnej Europy nie jest równomierny. W jakim stopniu zatem mogą być reprezentatywne katalogi zabytków? Czy istnieją nowe sposoby zarządzania taką olbrzymią ilością danych?

Szósty zakres tematów obejmuje definicje kultur epoki żelaza w północnej i środkowej Europie i podział kulturowy Barbaricum. Czy określające je tradycyjne interpretacje i kryteria katalogowe dadzą się nadal utrzymać, czy też powinny zostać rozszerzone, a może odrzucone? Czy szanse rozwoju mają alternatywne koncepcje postrzegania ówczesnych społeczeństw, oparte na odmiennych założeniach niż dotychczasowe kryterium kultury archeologicznej? Czy możliwym jest wskazanie innych procesów, które mogły być przyczyną powstawania różnic w odkrywanej dzisiaj „martwej” kulturze materialnej i wyjaśniałyby tym samym te różnice lepiej niż dotychczas akceptowane? Dlaczego w odniesieniu do niektórych rozległych obszarów Barbaricum, jak na przykład Skandynawii, nie podejmuje się prób definiowania kultur archeologicznych?
 
 

..
PROGRAM SYMPOZJUM
GALERIA ZDJĘĆ
LISTA UCZESTNIKÓW

of Prehistory