.
..

Collegium Historicum UAM, kampus w Morasku.

Pracownia Archeologii Śródziemnomorskiej Epoki Brązu 

Tel: 61 829-1436

Oficjalna strona pracowni: http://praeuro.amu.edu.pl
 
Z dniem 1 września 2008 roku na podstawie zarządzenia JM Rektora UAM w Instytucie Prahistorii utworzona została Pracownia Archeologii Śródziemnomorskiej Epoki Brązu (PAŚEB). Na jej kierownika powołany został prof. dr hab. Janusz Czebreszuk.

Pracownia koncentruje się na problematyce szeroko pojętej epoki brązu, obejmującej cały obszar Europy a zwłaszcza najstarsze cywilizacje typu miejskiego na naszym kontynencie, mianowicie kultury minojską i mykeńską. Podejmowana jest tematyka ukazująca specyfikę epoki brązu jako etapu pradziejów, w którym kontynent europejski tworzył bardziej zwartą całość kulturowo-cywilizacyjną niż w okresach późniejszych. Od Jutlandii po Egeę, od Kotliny Karpackiej po Półwysep Iberyjski, od Wysp Brytyjskich po Italię istniała wówczas aktywna sieć dalekosiężnych powiązań ponadregionalnych, w ramach której cyrkulowali ludzie, wytwory i idee. W tak szeroko zarysowanym kontekście działania Pracowni koncentrują się na kilku zagadnieniach. Są to:

  • Relacje kulturowe między strefą egejską a środkowoeuropejską w trakcie II tys. przed Chr. (J. Czebreszuk, M. Jaeger, P. Suchowska-Ducke).
  • Zagadnienie budownictwa obronnego w Europie Południowej i Środkowej w epoce brązu (J. Czebreszuk, M. Jaeger).
  • Znaczenie bursztynu w europejskiej epoce brązu ze szczególnym uwzględnieniem basenu Morza Śródziemnego, zwłaszcza kultury mykeńskiej (J. Czebreszuk, M. Cwaliński, M. Jaeger).
  • Znaczenie fenomenu Pucharów Dzwonowatych w genezie europejskiej epoki brązu (J. Czebreszuk, M. Szmyt).
  • Przemiany osadnicze w północnej części basenu Morza Egejskiego (J. Czebreszuk, J. Niebieszczański, I. Hildebrandt-Radke, P. Suchowska-Ducke, M. Kufel).
  • Wybrane aspekty życia społeczności kultury mykeńskiej (J. Czebreszuk, P. Suchowska-Ducke, Katarzyna Dudlik, Beata Kaczmarek)


Bardzo ważną częścią składową działań Pracowni jest metodyka archeologicznych badań terenowych, zwłaszcza metody prospekcji nieinwazyjnej oraz cyfrowe technologie dokumentacji wyników prac wykopaliskowych. W Pracowni podejmowana jest następująca problematyka:
Zastosowanie magnetometrii i analiz geochemicznych w prospekcji archeologicznej na różnych typach stanowisk (J. Czebreszuk, P. Suchowska-Ducke, M. Jaeger, M. Cwaliński, J. Niebieszczański).

Aplikacja zaawansowanych, cyfrowych metod badań wykopaliskowych (tachimetria, wektoryzacja w czasie rzeczywistym, fotogrametria, fotografia trójwymiarowa) (J. Czebreszuk, M. Jaeger, M. Cwaliński, J. Niebieszczański, M. Stróżyk).
 

Skład osobowy pracowni jest następujący:

Pracownicy:

prof. zw. dr hab. Janusz Czebreszuk
dr Paulina Suchowska-Ducke
 

Doktoranci:

mgr Mateusz Cwaliński 
mgr Jakub Niebieszczański 
mgr Katarzyna Dudlik 
mgr Beata Kaczmarek 
mgr Cezary Bahyrycz
lic. Wojciech Jenerałek
mgr Marcin Ławniczak
mgr Sebastian Teska
 

Współpracownicy:

dr Mateusz Jaeger 
dr Mariusz Kufel
dr Łukasz Pospieszny 
mgr Mateusz Stróżyk
lic. Piotr Zeman 
 

PROJEKTY

W Pracowni realizowane są następujące projekty Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego:

1. Grant nr 1 H01H 027 28 "Świat budowniczych osiedli obronnych z początków epoki brązu z Europy Środkowej na przykładzie osady w Bruszczewie, woj. wielkopolskie. Dzieje zasiedlenia; gospodarka i relacje człowiek-środowisko; powiązania ponadregionalne" (lata realizacji 2005-2008)

2. Grant nr NN 109 217135 "Środkowoeuropejskie społeczności osad obronnych w pierwszej połowie II tys. BC. Studium porównawcze wybranych obszarów próbnych" (2008-2011)

3. Grant nr NN109 287137 "Praktyki ceremonialne w III tys. przed Chr. na Niżu w międzyrzeczu Odry i Wisły" (2009-2011)

4. Grant nr NN 109 053539 "Świat budowniczych osiedli obronnych z początków epoki brązu z Europy Środkowej na przykładzie osady w Bruszczewie, woj. wielkopolskie. Synteza wyników" (2010-2014) 

5. Projekt "Modelowe badania nieinwazyjne obszarów leśnych - Las Krotoszyn", Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach konkursu Narodowego Instytutu Dziedzictwa:
http://praeuro.amu.edu.pl/index.php/pl/projekty/39-smoszew/smoszew1/27-smoszewart

6. Projekt NCN nr NCN 2013/09/N/HS3/01092 "Krajobraz osadnictwa pradziejowego doliny rzeki Anthemoundas (Centralna Macedonia, Grecja) w świetle danych archeologicznych i paleogeograficznych": http://praeuro.amu.edu.pl/index.php/pl/projekty/50-grecja/
avap2013/sezon2014/41-anthemoundas-valley-archaeological-project-2014
 

Projekty europejskie

1. Pracownia, w osobach J. Czebreszuka i M. Jaegera jest Partnerem Stowarzyszonym projektu "Forging Identities: The Mobility of Culture in Bronze Age Europe" (http://www.forging-identities.com) w ramach akacji Marie-Curie/PEOPLE 7. Programu Ramowego UE (lata realizacji: 2009-2012, nr 2-2001-00366).

2. Węgierski projekt Kakucs-Turján: http://praeuro.amu.edu.pl/index.php/pl/projekty/
44-wegry-kakucs-turjan/kakucs-turjan/36-kakucs-turjan

Pracownia realizuje w imieniu Instytutu Prahistorii kilka projektów partnerskich z instytucjami zagranicznymi.

I. 

Najistotniejsza jest współpraca (od 1999 roku) z Uniwersytetem Christiana-Albrechta w Kilonii (główny partner: prof. Johannes Müller). Jej efektem jest wieloletni projekt badań terenowych stanowiska w Bruszczewie (http://bruszczewo.amu.edu.pl/). Dotychczasowe efekty projektu zaprezentowano w wielu publikacjach. Kluczowe znaczenie mają tu dwie części monografii Bruszczewa:

J. Czebreszuk, J. Müller (eds.) 2004. Bruszczewo. Ausgrabungen und Forschungen in einer prähistorischen Siedlungskammer Grosspolens/Badania mikroregionu z terenu Wielkopolski. Band/Tom I. Forschungsstand - Erste Ergebnisse - Das östliche Feuchtbodenareal/Stan badań - Pierwsze wyniki - Wschodnia, torfowa część stanowiska, Poznań-Kiel-Rahden (Westf.).

J. Müller, J. Czebreszuk, J. Kneisel (eds.) 2010. Bruszczewo. Ausgrabungen und Forschungen in einer prähistorischen Siedlungskammer Grosspolens/Badania mikroregionu osadniczego z terenu Wielkopolski, II, Studien zur Archäologie in Ostmitteleuropa/Studia nad Pradziejami Europy Środkowej, Band/Tom 6.1; 6.2, Bonn, Dr. Rudolf Habelt GmbH Verlag.

Planowane są dalsze tomy prezentujące wyniki badań osady bruszczewskiej.
J. Czebreszuk, J. Müller (eds.), Bruszczewo III. The settlement and fortification in the mineral zone of the site, Tom 13, Bonn, Dr. Rudolf Habelt GmbH Verlag, Wydawnictwo Naukowe UAM, Bonn-Poznań.
J. Czebreszuk, J. Müller, M. Jaeger, J. Kneisel (eds.), Bruszczewo IV. Natural resources and economic activities of the Bronze Age people Tom 14, Bonn, Dr. Rudolf Habelt GmbH Verlag, Wydawnictwo Naukowe UAM, Bonn-Poznań.
 

II. 

W roku 2009 rozpoczęto kolejny projekt we współpracy z uniwersytetem w Kilonii. Prace dotyczą unikalnego kompleksu kurhanów kultury mogiłowej zlokalizowanych w Lesie Krotoszyn, w okolicach dzisiejszego Smoszewa. Na cmentarzysku wykonano szczegółowe cyfrowe pomiary wysokościowe, badania elektrooporowe i magnetyczne. Na podstawie tego pakietu metodycznego zadecydowano o rozpoczęciu badań wykopaliskowych o ratowniczym charakterze na kurhanie nr 15. Dotychczasowe dwa sezony prac badawczych zaowocowały rozpoznaniem skali zniszczeń współczesnych nasypu oraz pozwoliły zadokumentować złożone kamienne konstrukcje grobowe. Badania wykopaliskowe zakończone zostaną w roku 2011. W projekcie bierze też udział drugi partner zagraniczny: Uniwersytet w Aarhus (Dania), reprezentowany przez dr. M. K. Holsta.

Założenia projektu smoszewskiego oraz historia badań stanowiska zaistniały już w literaturze w formie wstępnej informacji: Kneisel, J., Jaeger, J., Pospieszny, Ł., Holst, M. 2010, Ausgrabungen in Smoszew, Kr. Krotoszyn, Grosspolen Fpl. 1 Sommer 2009 - Ein mittelbronzezeitlicher Grabhügel, Starigard 9, s. 39-43.

Kilka innych prac na ten temat jest aktualnie w druku.
 

III. 

W ramach współpracy z Uniwersytetem Arystotelesa w Salonikach od 2010 roku realizowane są wspólne grecko-polskie badania w dolinie rzeki Anthymoundas w greckiej Macedoni Centralnej - "Anthemoundas River Valley Project". Realizatorem ze strony greckiej jest Zakład Archeologii Instytutu Archeologii i Historii Uniwersytetu Arystotelesa w Salonikach (reprezentowany przez prof. Steliosa Andreou). Stroną polską jest Pracownia Archeologii Śródziemnomorskiej Epoki Brązu Instytutu Prahistorii UAM w Poznaniu (reprezentowana przez prof. Janusza Czebreszuka).

Anthymoundas to niewielki ciek wpadający do Morza Egejskiego, bezpośrednio na wschód od Salonik. Badaniami zamierza się objąć przede wszystkim dolny i środkowy odcinek jej doliny (część zachodnia), obejmujący obszar kilkunastu km2.

W ramach projektu realizowane są następujące działania:

1. Systematyczne badania powierzchniowe w promieniu do 2 km wokół rozpoznanych stanowisk neolitycznych oraz z epoki brązu w dolinie rzeki Anthemoundas. 
2. Dokumentacja stanowisk z zastosowaniem zaawansowanych technologii cyfrowych w standardach GIS. 
3. Opracowanie znalezisk celem ustalenia dokładnej chronologii poszczególnych faz na każdym stanowisku, określenie zakresu przestrzennego poszczególnych stanowisk w każdej z faz osadniczych oraz określenie charakterystycznych cech każdego ze stanowisk. 
4. Badania geomorfologiczne rozpoznanych stanowisk w celu sprecyzowania zmian środowiskowych oraz oszacowania stopnia zniszczeń spowodowanych przez te zmiany i ich wpływu na prehistoryczne osadnictwo w regionie. 
5. Badania petrograficzne w celu zlokalizowania źródeł surowców (glina, kamień, złóża metali), które wykorzystywano do produkcji narzędzi w trakcie poszczególnych faz osadniczych na tych stanowiskach.
 

IV. 

Od 2008 r. Pracowania zaangażowana jest w badania cmentarzyska elit z późnej epoki brązu (XII w. przed Chr.) w Lăpuş w Rumunii, prowadzonych przez Institut für Vor- und Frühgeschichtliche Archäologie und Provinzialrömische Archäologie der Ludwig-Maximilians-Universität w Monachium (LMU), we współpracy z Muzeul Judeţean de Istorie şi Arheologie Maramureş w Baia Mare (http://www.vfp-archaeologie.uni-muenchen.de/forschung/vorfrueh/lapus/index.html). Udział Pracowni w projekcie, realizowany w ramach umowy o współpracy między UAM i LMU, ma na celu przede wszystkim rozpoznanie struktury przestrzennej stanowiska i architektury wewnętrznej poszczególnych nasypów. Prace pomiarowe wykonane dotychczas przez Pracownię doprowadziły do stworzenia cyfrowej mapy cmentarzyska, identyfikacji wszystkich nasypów, także tych silnie zniwelowanych, i wstępnego rozpoznania wnętrza części z nich. Uzyskane wyniki wskazują na inną niż pogrzebowa funkcję grupy kopców, co współgra z rezultatami prac wykopaliskowych prowadzonych w obrębie nasypu nr 26.
 

V. 

W roku 2009 rozpoczęta została oficjalna współpraca z Instytutem Archeologii Węgierskiej Akademii Nauk w Budapeszcie. Na mocy umowy o współpracy wykonano badania magnetyczne osady obronnej kultury Vatya w Kakucs oraz cmentarzyska kultury jamowej w Tedej.

Wyniki badań w Kakucs ujawniły skomplikowany podział wewnętrzny osady, zapewne odzwierciedlający odmienne funkcje jej poszczególnych części. Na bazie owocnych badań w Kakucs zdecydowano o przeprowadzeniu w 2011 roku kolejnych badań na sąsiednich osadach. Ich celem będzie rozpoznanie magnetyczne pierwotnej struktury stanowisk kultury Vatya w mikroregionie i zaplanowanie precyzyjnych badań wykopaliskowych. Ukierunkowane będą one przede wszystkim na zadokumentowanie pozostałości chat, weryfikację istnienia tzw. "bastionów" oraz uzyskanie prób do analiz specjalistycznych.

Projekt prowadzony w regionie Hortobágyi ma na celu przede wszystkim rozpoznanie mobilnych społeczeństw późnego eneolitu i wczesnej epoki brązu oraz synchronizację ich rozwoju z chronologią absolutną Niżu Europejskiego oraz Bałkanów. Uzyskane wyniki posłużą do oceny znaczenia kultur stepu w inicjowaniu transformacji społeczno-ekonomicznych w Europie w 4. i 3. tys. przed Chr. Aktualnie prowadzone są badania geofizyczne oraz badania powierzchniowe i wykopaliskowe zagrożonych zniszczeniem cmentarzysk kultur prejamowych i jamowych. Archiwalne i nowo pozyskane materiały antropologiczne poddawane są datowaniu AMS oraz analizom izotopowym. 
 

VI.

Od 2014 roku Pracownia zaangażowana jest także w projekt „Krajobraz osadnictwa pradziejowego doliny rzeki Anthemoundas (Centralna Macedonia, Grecja) w świetle danych archeologicznych i paleogeograficznych”, w ramach którego współpracuje z Uniwersytetem im. Arystotelesa w Salonikach oraz Szkołą Francuską w Atenach.

W trakcie pierwszego sezonu badawczego (wrzesień 2014 roku) rozpoczęły się pierwsze prace w kierunku realizacji międzynarodowego projektu badawczego Doliny Anthemountasu pod kątem paleogeograficznym. Projekt ma za zadanie rozpoznać historię przemian krajobrazowych na badanym obszarze w celu stworzenia tła przyrodniczego dla osadnictwa pradziejowego. Jest więc on ściśle związany z projektem Anthemountas Valley Archaeological Project, który uzupełnia – ale z którego także czerpie informacje dotyczące danych archeologicznych. 

W trakcie pierwszego sezonu prof. Iwona Radke-Hildebrandt z Wydziału Nauk Geograficznych i Geologicznych UAM, wraz z mgr-em Jakubem Niebieszczańskim z Instytutu Prahistorii UAM zadokumentowali szereg naturalnych odsłonięć rzecznych w celu zbadania dynamiki procesów rzecznych w regionie, w okresie holoceńskim. Pobrane zostały próbki osadów rzecznych, które obecnie analizowane są wieloaspektowo w laboratorium Wydziału Nauk Geograficznych i Geologicznych w Poznaniu. Określono również konkretne zadania na przyszłość, którymi między innymi będą zaplanowane na kwiecień roku 2015 odwierty w celu pozyskania rdzeni, służących do odtworzenia środowisk sedymentacyjnych w dolinie sięgając aż do późnego plejstocenu. Badania te realizowane będą wspólnie z członkami Francuskiej Szkoły w Atenach, m.in. z Antoine Chabrol. 
 

Udział PAŚEB w pracach nad powstaniem Polskiego Instytutu Archeologicznego w Atenach

Brak polskiej instytucji archeologicznej w Grecji jest głównym ograniczeniem dla rozwoju badań w strefie egejskiej. Jest to mankament, który od wielu lat doskwiera polskim badaczom. Od lat 90-tych podejmowane były próby zmiany tej niekorzystnej sytuacji. Jednak dopiero ostatnie lata przyniosły istotne przyspieszenie, które pozwala na ostrożny optymizm, iż w ciągu najbliższych 2-3 lat utworzenie Polskiego Instytutu Archeologicznego stanie się faktem. Reprezentantem UAM w tworzeniu podstaw prawnych do jego powstania jest Janusz Czebreszuk, mianowany przez Władze UAM Pełnomocnikiem do spraw powstania Polskiego Instytutu Archeologicznego w Atenach. 
 

PRACE DOKTORSKIE, MAGISTERSKIE I LICENCJACKIE

W ramach badań Pracowni powstały następujące prace doktorskie:
1. Dr Agnieszka Matuszewska 2008 „Dolnoodrzańska enklawa kultury ceramiki sznurowej w ramach circumbałtyckiego kręgu”, recenzenci: prof. dr hab. Sławomir Kadrow (Instytut Archeologii i Etnologii PAN, oddział w Krakowie), prof. dr hab. Aleksander Kośko (UAM)

2. Dr Marcin Szydłowski 2009 „Przemiany osadnicze w neolicie i początkach epoki brązu w dorzeczu górnej i środkowej Obry”, recenzenci: prof. Stanisław Kurnatowski (Instytut Archeologii i Etnologii PAN),  prof. Aleksander Kośko (UAM) 

3. Dr Paulina Suchowska 2010 „Kontakty społeczności Europy Środkowej i strefy egejskiej w drugim tysiącleciu przed Chr. Próba analizy archeologiczno-chronometrycznej”, recenzenci: prof. Johannes Müller (Uniwersytet Christiana-Albrechta w Kilonii), prof. dr hab. Aleksander Kośko (UAM) 

4. Mateusz Jaeger 2011 „Środkowoeuropejskie społeczności osad obronnych z I poł. II tysiąclecia p.n.e.”, recenzenci: prof. Kristian Kristiansen (Goeteborg), prof. Arkadiusz Marciniak (UAM)

5. Łukasz Pospieszny 2012 „Praktyki ceremonialne w III tys. przed. Chr. na Niżu w międzyrzeczu Odry i Wisły”, recenzenci: prof. dr hab. Aleksander Kośko (UAM), prof. dr hab. Johannes Müller (Uniwersytet Christiana-Albrechta w Kilonii).

6. Mariusz Kufel 2014 „Przełom epoki eneolitu i brązu w południowej części Bałkanów”, recenzenci: prof. dr hab. Aleksander Kośko (UAM), prof. Kostas Kotsakis (Uniwersytet Arystotelesa w Salonikach).
 

Autorzy prac magisterskich napisanych pod kierunkiem prof. J. Czebreszuka (w nawiasach nazwisko recenzenta):

1. Paulina Suchowska 2005 (prof. Aleksander Kośko)
2. Justyna Cieszewska 2005 (prof. Aleksander Kośko)
3. Mateusz Jaeger 2006 (prof. Aleksander Kośko)
4. Mariusz Kufel 2006 (prof. Aleksander Kośko)
5. Agata Drejer 2006 (prof. Daniel Makowiecki)
6. Anna Grodzicka 2007 (prof. Rafał Koliński)
7. Łukasz Pospieszny 2007 (prof. Aleksander Kośko)
8. Błażej Targaczewski 2008 (prof. Arkadiusz Marciniak)
9. Tomasz Staniewicz 2008 (prof. Aleksander Kośko) 
10. Marta Sierant 2008 (prof. Aleksander Kośko) 
11. Magda Dziewura 2008 (prof. Aleksander Kośko) 
12. Paweł Urbanowicz 2009 (prof. Aleksander Kośko) 
13. Joanna Grabowska 2009 (prof. Aleksander Kośko) 
14. Anna Majchrzycka 2009 (prof. Anthony Harding, Uniwersytet w Exeter) 
15. Monika Włodarczak 2010 (prof. Marzena Szmyt) 
16. Sabina Hryniewiecka 2010 (prof. Danuta Minta-Tworzowska) 
17. Sylwia Woźniak 2010 (prof. Arkadiusz Marciniak) 
18. Paulina Sika 2010 (prof. Danuta Minta-Tworzowska)
19. Agnieszka Bąk 2011 (prof. Przemysław Makarowicz) 
20. Aniela Derpińska 2011 (prof. Aleksander Kośko)
21. Paulina Kolicka 2011 (prof. Przemysław Makarowicz) 
22. Mateusz Stróżyk 2011 (prof. Danuta Minta-Tworzowska) 
23. Mateusz Cwaliński 2012 (prof. Przemysław Makarowicz) 
24. Ludwika Lewczuk 2012 (prof. Przemysław Makarowicz) 
25. Jakub Niebieszczański 2012 (prof. Stelios Andreou) 
26. Tomasz Tajnert 2012 (prof. Andrzej Michałowski) 
27. Katarzyna Kociemba 2013 (prof. Marzena Szmyt) 
28. Anna Tecław 2013 (prof. Arkadiusz Marciniak) 
29. Paweł Wojciechowski 2013 (prof. Marzena Szmyt) 
30. Katarzyna Dudlik 2014 (prof. Arkadiusz Marciniak) 
31. Beata Kaczmarek 2014 (prof. Przemysław Makarowicz)
 

Prace licencjackie w Pracowni napisały następujące osoby:

1. Mateusz Cwaliński, 2010 
2. Jakub Niebieszczański, 2010 
3. Rafał Skrzyniecki, 2010 
4. Dawid Szempruch, 2010 
5. Szczepan Woszczyło, 2010 
6. Dominika Barcz, 2011 
7. Zuzanna Kabacińska, 2011 
8. Anna Tecław, 2011 
9. Paweł Wojciechowski, 2011 
10. Katarzyna Dudlik, 2012 
11. Beata Kaczmarek, 2012 
12. Cezary Bahyrycz, 2013 
13. Marcin Kosowicz, 2013 
14. Magdalena Brzezińska, 2014 
15. Piotr Zeman, 2014 
16. Wojciech Jenerałek, 2014
 

..

..........................................................................................................................................


 
INSTYTUT ARCHEOLOGII UNIWERSYTETU IM. ADAMA MICKIEWICZA W POZNANIU
ul. Umultowska 89D, 61-614 POZNAŃ, tel. (61) 829-1406, e-mail: iauam@amu.edu.pl
Wszelkie prawa zastrzeżone.